Tiểu đường là một bệnh mạn tính, có
tác động của yếu tố di truyền, do hậu quả của sự thiếu hụt Insulin (một loại
hóc môn do tụy hay còn gọi là lá mía của người tiết ra). Bệnh được đặc trưng
bởi tình trạng tăng đường ở trong máu và các rối loạn chuyển hóa khác.
Từ xa xưa, các thầy thuốc đã ghi nhận sự xuất
hiện của bệnh tiểu đường. Đặc biệt, trong vài thập niên gần đây, số
người mắc bệnh tiểu đường trên thế giới gia tăng với tốc độ rất nhanh
chóng, do vậy hiện nay tiểu đường được xem như là một đại dịch của toàn cầu.
Tại Mỹ, năm 1993 có khoảng 7,8 triệu người
được chẩn đoán là bệnh tiểu đường, chiếm tỷ lệ 3,1% tăng gấp 5 lần so với năm
1958; trong đó có đến 90-95% người thuộc tiểu đường típ 2 (là loại tiểu
đường
xuất hiện ở tuổi trung niên hay lớn hơn). Theo Tổ chức Sức khỏe Thế giới (WHO)
năm 2000 số người mắc bệnh tiểu đường trên thế giới là 177 triệu, dự tính đến năm
2025 con số này sẽ là 300 triệu.
Riêng tại Việt Nam, năm 1991 tỉ lệ người mắc
bệnh ở Hà Nội là 1,1%; ở Huế 0,96%; ở TP. HCM 2,3%. Năm 2002, tỉ lệ bệnh tiểu
đường
trên toàn quốc là 2,7%; riêng tại các thành phố tỉ lệ mắc là 4,4% trong khi ở
các khu vực khác dao động từ 2,1 - 2,7%.
1.
Nguyên nhân nào gây ra bệnh tiểu đường?
Hiện nay chưa rõ nguyên nhân chính xác gây ra
bệnh tiểu đường.
Tuy nhiên, người ta ghi nhận có yếu tố di truyền hoặc gia đình (tức là khi gia đình có
người bị tiểu đường
thì những người còn lại có nguy cơ dễ bị bệnh tiểu đường hơn). Yếu tố xã hội cũng góp phần gây ra bệnh tiểu
đường
như mập phì, cách ăn uống, lối sống ít hoạt động thể lực… đây là yếu tố mà
chúng ta có thể cải thiện được.
2.
Ai dễ mắc bệnh tiểu
đường?
- Người mập phì
- Có cha, mẹ, anh chị em trong nhà bị tiểu
đường
- Thuộc dân tộc có nguy cơ: da đen, da đỏ,
châu Á
- Nữ sinh con nặng hơn 4kg hoặc đã được
chẩn đoán là tiểu đường trong thai kỳ
- Cao huyết áp
- Rối loạn mỡ trong máu (HDL ≤ 35mg/dl và
hoặc Triglyceride ≥ 250mg/dl)
- Đã được chẩn đoán là rối loạn dung nạp
đường hay rối loạn đường huyết lúc đói (mức đường trong máu chưa đến mức
gọi là tiểu đường
nhưng đã là cao so với người bình thường).
3.
Triệu chứng của bệnh tiểu
đường là
gì?
- Tiểu đường típ 1: thường gặp ở người gầy, trẻ tuổi, có các biểu hiện tiểu nhiều, uống nhiều, ăn
nhiều và gầy nhiều.
- Tiểu đường típ 2: thường gặp ở người mập, cũng có các triệu chứng tiểu nhiều, uống nhiều, mờ
mắt, cảm giác kiến bò ở đầu ngón tay và chân…Tuy nhiên, trong đa số các trường hợp triệu
chứng bệnh thường âm ỉ nên bệnh thường phát hiện muộn, tình cờ.
4.
Biến chứng của tiểu đường là gì?
- Tim mạch: cao huyết áp, xơ vữa động mạch,
tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim
- Thận: đạm trong nước tiểu, suy thận
- Mắt: đục thủy tinh thể, mù mắt
- Thần kinh: dị cảm, tê tay chân
- Nhiễm trùng: da, đường tiểu, lao phổi,
nhiễm trùng bàn chân…
- Tử vong.
5.
Làm sao để phát hiện sớm bệnh tiểu đường:
- Cần có hiểu biết về bệnh
tiểu đường. Nên đi khám và làm xét nghiệm đường huyết đối với những người trên 45 tuổi. Nếu kết quả bình thường
thì nên kiểm tra mỗi 3 năm.
- Các đối tượng sau nên xét
nghiệm đường huyết ở tuổi trên 30 và mỗi năm 1 lần:
- Trong gia đình có người
thân bị tiểu đường
(cha, mẹ, anh chị em ruột)
- Mập phì
- Ít hoạt động thể lực
- Đã được chẩn đoán là rối
loạn đường huyết lúc đói hay rối loạn dung nạp đường
- Cao huyết áp
- Rối loạn mỡ trong máu.
- Trẻ béo phì từ 10 tuổi trở
lên hoặc lúc bắt đầu dậy thì cần kiểm tra đường
máu mỗi 2 năm 1 lần nếu có kèm theo một trong các yếu tố sau:
- Trong gia đình có người
thân bị tiểu đường
(cha, mẹ, anh chị em ruột)
- Sạm da vùng cổ, vùng nếp
gấp da.
- Tăng huyếp áp.
- Rối loạn mỡ trong máu.
6.
Điều trị tiểu đường như thế nào?
- Để điều trị tiểu
đường
hiệu quả cần có sự đóng góp của nhiều chuyên khoa:
Bác sĩ nội khoa, nội tiết
- Chuyên gia về dinh dưỡng
- Điều dưỡng: chăm sóc trong
bệnh viện và hướng dẫn việc chăm sóc tại nhà
- Nhân viên y tế khác: bác sĩ
vật lý trị liệu, chuyên khoa bàn chân, dược sĩ, bảo hiểm xã hội…Sự hợp tác chặt chẽ của
bệnh nhân và sự ủng hộ của người thân, gia đình, bạn bè.
- Điều trị tiểu đường cần phải có:
- Chế độ dinh dưỡng hợp lý
- Rèn luyện cơ thể
- Chương trình huấn luyện
bệnh nhân
- Thuốc giảm đường
huyết
khi cần thiết (thuốc uống, insulin).
7.
Vai trò của chế độ ăn trong bệnh tiểu đường như thế nào?
Chế độ ăn hợp lý là nền tảng cho kế hoạch
điều trị tiểu đường.
Chế độ ăn hợp lý giúp cho bệnh nhân ổn định mức đường trong
máu, giảm được liều thuốc cần sử dụng, ngăn chặn hoặc làm chậm xuất hiện các
biến chứng, kéo dài tuổi thọ bệnh nhân. Chế độ ăn hợp lý còn giúp bệnh nhân cảm thấy thoải mái, tự tin
trong cuộc sống, ít có cảm giác bị tách biệt trong đời sống xã hội.
Hiện nay, các nhà dinh dưỡng khuyến cáo chế
độ ăn của người tiểu đường nên gần giống với người bình thường:
- Lượng bột đường (gạo, bắp,
khoai…) gần với mức người bình thường (50-60%)
- Cho phép người tiểu
đường
được sử dụng đường đơn giản ở mức hạn chế (đường để nêm thức ăn, cho vào các
loại thức uống…)
- Giảm lượng chất béo (nên ăn
các loại dầu, mỡ cá): 20-30%
- Tăng chất xơ (có nhiều
trong rau, trái cây).
Người tiểu đường nên có chế độ ăn gần như
bình thường, ăn đều đặn, không bỏ bữa, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày (4 -
6 bữa).
Đây là yếu tố quan trọng giúp điều trị bệnh tiểu đường thành công.
Cần lưu ý là không có một thực đơn chung cho
mọi bệnh nhân tiểu đường bởi vì mỗi bệnh nhân tiểu đường có sở thích
ăn uống khác nhau, mức độ hoạt động thể lực khác nhau, mức đường trong máu khác
nhau, hoặc cách sử dụng thuốc khác nhau.
8.
Làm gì để phòng tránh bệnh tiểu đường?
1) Phòng tránh thừa cân, béo
phì:
- Dựa vào chỉ số BMI (chỉ
số khối của cơ thể)
BMI = CN:CC2 (trong đó cân nặng tính
bằng kg, chiều cao tính bằng mét)
Chỉ số này nên giữ trong
khoảng 18,5-23
- Vòng eo: nam < 90cm, nữ < 80cm
- Tỉ lệ mỡ cơ thể: nam <
25%, nữ
< 30%.
2) Gia tăng hoạt động thể lực:
- Chơi thể thao hơn 30 phút
trong hầu hết các ngày
- Tập thể dục khoảng
1giờ/ngày trong hầu hết các ngày
- Năng động trong mọi hoạt
động, bước khoảng từ 5.000-10.000 bước chân/ngày.
3) Dinh dưỡng hợp lý:
- Ăn đa dạng: nên ăn trên 20 loại thực phẩm
mỗi ngày bằng cách ăn các món ăn hỗn hợp, có nhiều món
trong một bữa ăn, và món ăn nên thay đổi trong ngày, giữa các ngày, theo mùa…
Nên hạn chế ăn những thức ăn cung cấp năng lượng rỗng như đường, nước ngọt,
kẹo…
- Ăn chừng mực: không ăn bữa nào quá no
hay quá đói, không ăn thứ gì quá nhiều.
- Ăn thức ăn nguyên vẹn, gần
với thiên nhiên để ít bị mất đi các thành phần dinh dưỡng có
trong thức ăn.
* Tiểu đường là một bệnh mạn tính, nếu không được phát
hiện và điều trị sớm dễ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm ở tim, thận, mắt, não…
* Chế độ ăn và vận động hợp lý là nền
tảng trong điều trị.
* Bệnh có thể phòng ngừa được bằng chế độ
dinh dưỡng hợp lý, gia tăng hoạt động thể lực và giữ cân nặng vừa phải, tránh
bị mập phì.
BS. Lâm Thị Mai Liên
Trung tâm Dinh dưỡng TP. HCM
